Ekspresyonist sanatta bizden, onlardan...

Soyut Dışavurumcular: “Pollock, Kooning ve İşler”

Soyut dışavurumcu (ekspresyonist) sanat gerçeküstücülüğün içinden doğmuş tamamen kişisel uslupları barındırmış bütünüyle Amerikalı bir akımdır. Akımın başlıca isimleri arasında Pollock, Rothko, Tobey, Still, Gorky, Kooning, Newman, Kline ve Motherwell ‘i sayabiliriz.

Büyük Buhran ve 2. Dünya Savaşı’nın yarattığı insani trajedilerin sanatçıları etkilemesiyle, ağırlıklı olarak 1948’de sanatsal yaratının başkenti Paris’in yerini almış olan New York’ta ortaya çıkan soyut dışavurumcu (ekspresyonist) resimde; gözüpek zorunluluklar baskın olup, değişimli olarak cesur ve iddiali, dalgın ve sorgulayıcı özellikler bulunmaktadır. Etkisi büyük ölçüde boyutlarındadır ve izleyicide paralel bir evren hissi yaratarak içine çeken büyük tuvaller göz kamaştırıcıdır.

“Action Painting”

Soyut Dışavurumcu resimde yaratma işlemi, resmin bir çeşit konusu olmaktadır ve jestlere bağlı olan bu “Jestüel Resimde” lekeler ve materyalin kendiliğinden oluşması kompozyonun akılla düzenlenmesi görüşünü de ortadan kaldırmaktadır. Bu resme Aksiyon Resmi “Action Painting” de denmektedir. Önemli temsilcileri Jackson Pollock, Williem de Kooning ile Franz Kline’dir. Resim, doğrudan doğruya ya da simgesel bir biçimde `temsil edilen şey´ olmaktan çıkmış; ressamın hareketlerinin izlerini taşıyan, onun anlatmak istediklerini boyanın izleriyle ortaya koyan ve bir zaman süreci içinde onun tüm hareketlerinin aynı andaki `hareketsizliği´ni veren bir alan olmuştur.

Jackson POLLOCK (1912-1956)

Amerikalı soyut dışavurumcu sanatçı Jackson Pollock (1912-1956) boyanın nasıl düşeceğini tesadüflerin belirleyiciliğine bırakmak ve resmin son haline karar verebilmek arasında bölünerek, devasa tuvallerinin üzerine boya damlatıp fırlatma tekniğini kullanmıştır. Pollock’un damlatma tekniği ile yaptığı resimler bir anlamda Dizzy Gillespie ve Charlie Parker gibi caz ustalarının improvizasyonlarıyla paralellikler taşır. Çünkü Pollock’un resimleri tıpkı Gillespie ve Parker’ın müziği gibi önceden planlanmayan, yapım aşaması esnasında ortaya çıkan resimlerdir.

Pollock büyük ölçekli resimlerinde enerjik formlara yer yerirken akımın diğer sanatçıları en derin ve evrensel insani duyguları ve endişeleri, çarpıtılmış figüratif imgeler ya da saf, ayarlanmış zıt renklerle ifade etmeyi amaçlamışlardır.

Williem de KOONİNG (1904-1997)

1926´da New York’a gitmiş olan Hollandalı ve Amerikalı sanatçı, en tutarlı uzun ömürlü Soyut Dışavurumcu sayılmaktadır. En iyi işlerini 1950-63 yılları arasında üretmiş olan Kooning, figürasyon ve soyutlama arasında gerçek bir senteze ulaşabilmiş birkaç sanatçıdan birisidir. Resimlerinde imge ve soyut dışavurumcu jest, eşit ortaklar olarak bir paydada buluşur. Yapıtlarında heyecan verici ve sıradışı renk birliktelikleri yaratabilen harika bir renk duygusu, bakmanın başlı başına bir zevk olduğu karmaşık dokular ve boya örgüsü, kontrolsüz özgürlük ve bilinçli kontrol; saldırganlık ve güzellik; soyutlama ve figürasyon arasında gerçek anlamda bir denge ve gerilim yaratır- bir ip cambazı kadar maharetli, cesur ve nefes kesicidir. O’nun yapıtlarındaki boya ve imgelerin karmaşıklığı içerisinde ince anlam katmanları gizlidir.

Asım İŞLER (1941-2007)

İşler, İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi’nini bitirdikten sonra Paris’te eğitim almış, 1980 lerin ikinci yarısından sonra özellikle büyük boyutlu tuvallerle soyut dışavurumcu tarzda sanatını gerçekleştirmiş bunları defalarca yurt dışında sergilemiş, önemli bir Türk sanatçısıdır.

İşler’in 1987 - 88 yılları itibari ile görülen soyut dışavurumcu çalışmaları, "action - painting"e ilişkin jest ve renk gibi değerleri zengin şekilde içermektedir. Jestin uzamı ne denli genişse, kendini o kadar okunur kılmaktadır. Jestin niteliği, İşler’in çalışmalarının boyutlarını zorunlu olarak büyütmektedir. Eserlerinde görkem yankıyan jestlerinde çekingenlik ya da duraksama yoktur. Kesin ve okunaklı jestüel tavrı, bulanıklıktan medet ummamaktadır. (Yalçın Sadak ,1996)

Genelde dikey boydaki, açık form içeren büyük boy tuvallere geçtiği dönem ile Paris afişlerini gerçekleştirdiği aynı dönem olan 1988´de, Paris’te düzenlenen uluslararası 33. Salon de Montrouge sergisine 300 x 150 cm. boyutunda yağlıboya tuval resmi ile katılmıştır.

Sanatçı geniş boyutlar ile ilgili çalışmalarını şu cümlelerle ifade etmiştir; "Tuvalde büyük boyutun verdiği geniş olanaklarla heyecan ve coşku, dinamik bir usluba dönüşerek spontan hareketli üretim serüvenini nesnelleştiriyor."

O’nun resimleri salt izlemek için değil, okumak içindir. Bu okuma katılım gerektirir ve katılımımızın yaratıcı olması gereklidir. (Yalçın Sadak, 1990)

Türkiye’deki pek çok önemli kurum ve kişisel koleksiyonların yanı sıra Victoria &Albert Museum -Londra, Bibliotheque Nationale de Paris gibi kurumlarda eserleri yeralan İşler’in kompozisyon anlayışı, tamamen hareket ve ritme, bilinç dışının denetimli ve duyarlı ifadesine yol açar. Yaratı bir uçtan bir uca gider gelir. Hiç yoktan varolan, yeni ve benzeri olmayan düşünsel eylemsel bir öneridir. İşler’e göre sanatsal eylemin özgürlüğü, bir tür direniş, sorgulayış, evrensel, insancıl gerçekliğin irdelenmesi, aralanması çabasıdır. Ancak bu gerçekliğe, resimsel biçim, duyarlılık ve estetik düzen ile varılabilinmektedir.